Pierwsze przesłuchanie podejrzanego – składać wyjaśnienia czy odmówić?

Jedno z pierwszych pytań, które słyszę od klienta przed przesłuchaniem, brzmi zazwyczaj bardzo podobnie:

„Mam powiedzieć wszystko, czy lepiej na razie nic nie mówić?”

Nie ma jednej odpowiedzi właściwej dla każdej sprawy. W jednej sytuacji krótkie i rzeczowe wyjaśnienia mogą od początku pokazać okoliczności przemawiające na korzyść podejrzanego. W innej rozsądniejsze będzie skorzystanie z prawa do odmowy składania wyjaśnień do czasu poznania zarzutów, rozmowy z obrońcą i uzyskania większej wiedzy o materiale zgromadzonym w sprawie.

Pierwsze przesłuchanie ma przy tym szczególne znaczenie. Wyjaśnienia zostają utrwalone w protokole i mogą być później wielokrotnie porównywane z zeznaniami świadków, dokumentami, nagraniami, wiadomościami czy kolejnymi wypowiedziami podejrzanego. Jeżeli po kilku miesiącach albo już przed sądem dana osoba przedstawi zdarzenia inaczej, wcześniejszy protokół nadal pozostaje w aktach i może zostać odczytany na rozprawie. Wynika to wprost z art. 389 k.p.k.

Dlatego przed pierwszym przesłuchaniem warto wiedzieć nie tylko, co powiedzieć, lecz przede wszystkim jakie prawa przysługują podejrzanemu i jakie konsekwencje mogą mieć decyzje podejmowane w pierwszych godzinach sprawy.

Kiedy człowiek staje się podejrzanym?

W języku potocznym często mówi się, że Policja „podejrzewa” określoną osobę. Prawnie trzeba jednak odróżnić osobę podejrzaną od podejrzanego.

Zgodnie z art. 71 § 1 k.p.k. za podejrzanego uważa się osobę, wobec której wydano postanowienie o przedstawieniu zarzutów albo której – bez wydawania takiego postanowienia – postawiono zarzut w związku z przystąpieniem do przesłuchania w charakterze podejrzanego.

Różnica ma praktyczne znaczenie, ponieważ od uzyskania statusu podejrzanego przysługuje cały katalog praw związanych z obroną.

W typowym śledztwie, jeżeli zgromadzone dane dostatecznie uzasadniają podejrzenie, że określona osoba popełniła czyn, wydawane jest postanowienie o przedstawieniu zarzutów, następnie ogłasza się je podejrzanemu i przystępuje do jego przesłuchania. Postanowienie powinno dokładnie określać zarzucany czyn i jego kwalifikację prawną.

Nie każda sprawa przebiega jednak dokładnie według tego schematu. W dochodzeniu postawienie zarzutu może nastąpić przez wpisanie jego treści do protokołu przesłuchania, a w sytuacjach niecierpiących zwłoki przepisy pozwalają rozpocząć przesłuchanie w charakterze podejrzanego jeszcze przed formalnym wydaniem postanowienia o przedstawieniu zarzutów. W takim przypadku przesłuchanie rozpoczyna się od poinformowania o treści zarzutu.

Najpierw powinieneś wiedzieć, co właściwie Ci się zarzuca

Trudno podjąć rozsądną decyzję dotyczącą wyjaśnień, jeżeli człowiek nie rozumie dokładnie treści zarzutu.

Podejrzany ma prawo do informacji o zarzucanym czynie i jego kwalifikacji prawnej. W śledztwie może również żądać ustnego podania podstaw zarzutów, a także sporządzenia ich uzasadnienia na piśmie. Pisemne uzasadnienie powinno zostać doręczone podejrzanemu i ustanowionemu obrońcy w terminie 14 dni, a powinno wskazywać w szczególności fakty i dowody przyjęte za podstawę zarzutów.

To uprawnienie jest w praktyce często pomijane, choć może być bardzo przydatne.

Jeżeli klient przychodzi do mnie przed pierwszym przesłuchaniem, jednym z podstawowych elementów rozmowy jest ustalenie, co dokładnie zarzuca mu Policja lub prokurator. Zupełnie inaczej przygotowuje się wyjaśnienia w sprawie o oszustwo, inaczej przy zarzucie znęcania, przestępstwie narkotykowym czy zdarzeniu drogowym.

Sam numer artykułu kodeksu często mówi zdecydowanie za mało.

Przed pierwszym przesłuchaniem podejrzany powinien zostać pouczony o swoich prawach

Art. 300 k.p.k. nakłada obowiązek pouczenia podejrzanego przed pierwszym przesłuchaniem między innymi o prawie do składania wyjaśnień, odmowy ich składania, odmowy odpowiedzi na pytania, korzystania z pomocy obrońcy oraz informacji o treści zarzutów. Pouczenie otrzymuje się na piśmie, a jego odbiór potwierdza podpisem.

Warto rzeczywiście to pouczenie przeczytać.

W stresie łatwo potraktować je jako kolejny formularz podsunięty do podpisania. Tymczasem zawiera ono informacje dotyczące praw, z których część trzeba świadomie wykonać, przykładowo poprzez zgłoszenie żądania udziału obrońcy.

Czy podejrzany musi składać wyjaśnienia?

Nie ma takiego obowiązku.

Art. 175 § 1 k.p.k. przewiduje, że podejrzany może:

składać wyjaśnienia, odmówić odpowiedzi na poszczególne pytania albo całkowicie odmówić składania wyjaśnień.

Nie musi podawać powodów swojej decyzji.

Możliwa jest więc również sytuacja, w której podejrzany odpowiada na pytania dotyczące jednej części zdarzenia, a odmawia odpowiedzi na inne. Decyzja ta powinna jednak wynikać z przyjętego sposobu obrony i znajomości sprawy, a nie być przypadkową reakcją na poszczególne pytania.

Prawo do odmowy składania wyjaśnień wiąże się z szerszą zasadą wyrażoną w art. 74 § 1 k.p.k.: oskarżony, a odpowiednio również podejrzany, nie ma obowiązku dowodzenia swojej niewinności ani dostarczania dowodów na własną niekorzyść.

Czy odmowa składania wyjaśnień oznacza przyznanie się do winy?

Samo skorzystanie z prawa do odmowy składania wyjaśnień nie oznacza przyznania się do popełnienia zarzucanego czynu. Prawo do milczenia stanowi jeden z podstawowych elementów prawa do obrony.

W praktyce klient czasami obawia się:

„Jeżeli nic nie powiem, pomyślą, że jestem winny.”

Takiego wniosku nie można prawidłowo wyprowadzać z samego faktu skorzystania z ustawowego prawa.

Znacznie ważniejszą kwestią jest ocena, czy w tej konkretnej sprawie złożenie wyjaśnień na początku będzie korzystne. Czasami posiadamy dokument lub prostą okoliczność, która od razu podważa podstawowe założenie zarzutu. Innym razem materiał sprawy jest rozbudowany, istnieje kilku podejrzanych albo zarzut dotyczy zdarzeń sprzed kilku lat i podejrzany nie zna jeszcze dowodów, na których opiera się prokuratura.

Właśnie dlatego decyzji dotyczącej wyjaśnień nie sprowadzałbym do uniwersalnej rady: „zawsze milcz” albo „jeżeli jesteś niewinny, wszystko opowiedz”.

Dlaczego pierwsze wyjaśnienia są tak ważne?

Pierwszy protokół często pozostaje punktem odniesienia przez cały dalszy przebieg sprawy. Jeżeli kilka miesięcy później podejrzany zacznie inaczej opisywać istotne okoliczności, organ prowadzący postępowanie i później sąd mogą zainteresować się przyczyną tej różnicy.

Przepisy wyraźnie pozwalają na rozprawie odczytać wcześniejsze wyjaśnienia, jeżeli oskarżony odmawia składania wyjaśnień, przedstawia zdarzenia odmiennie albo twierdzi, że pewnych okoliczności nie pamięta. Po odczytaniu wcześniejszego protokołu sąd może poprosić go o wyjaśnienie rozbieżności.

Zmiana wyjaśnień jest prawnie dopuszczalna. Poprzednia wypowiedź nie znika jednak z akt tylko dlatego, że podejrzany później przedstawia inną wersję wydarzeń.

Z tego powodu staram się, aby klient przed pierwszym przesłuchaniem nie podejmował decyzji pod wpływem przekonania, że „najwyżej później wszystko poprawimy”. Później można wyjaśnienia uzupełnić, sprostować albo przedstawić szerzej, trzeba jednak liczyć się z pytaniem, skąd wynikają różnice.

Przecież powiem prawdę – dlaczego nawet wtedy warto się przygotować?

Człowiek przesłuchiwany bezpośrednio po zatrzymaniu albo wezwany po raz pierwszy na Policję znajduje się często w dużym stresie. Pamięć zdarzeń nie działa wtedy jak nagranie wideo. Można pomylić kolejność rozmów, godzinę, datę, osoby obecne przy zdarzeniu czy kolejność wysłanych wiadomości.

Szczególnie trudno jest w sprawach obejmujących wiele miesięcy albo lat: konflikty rodzinne, sprawy gospodarcze, rozliczenia finansowe czy wielowątkową korespondencję.

Jeżeli istnieją dokumenty, umowy, wiadomości czy rozliczenia, dobrze jest przed złożeniem szczegółowych wyjaśnień uporządkować chronologię wydarzeń. Wtedy wypowiedź nie opiera się wyłącznie na pamięci odtwarzanej pod presją pierwszego przesłuchania.

Czy podejrzany zna przed przesłuchaniem wszystkie dowody?

Zwykle nie należy tego zakładać. Podejrzany ma prawo do informacji o treści zarzutu, natomiast dostęp do akt postępowania przygotowawczego podlega odrębnym zasadom. Na pierwszym etapie obrońca może nie znać jeszcze całego materiału zgromadzonego przez Policję lub prokuraturę.

To jeden z najważniejszych elementów, które trzeba brać pod uwagę przy podejmowaniu decyzji o wyjaśnieniach. Podejrzany może być przekonany, że organ posiada jedynie zeznania jednej osoby, podczas gdy w aktach znajdują się także nagrania, dane z telefonu, historia rachunku bankowego czy zeznania innych świadków. Może być również odwrotnie – wyobraża sobie bardzo rozbudowany materiał dowodowy, podczas gdy zarzut opiera się na stosunkowo ograniczonych informacjach.

Rozmowa z obrońcą pozwala przynajmniej ustalić, co rzeczywiście wiemy na danym etapie i jakie ryzyko wiąże się ze składaniem szczegółowej relacji.

Czy przy pierwszym przesłuchaniu może być obecny adwokat?

Tak. Zgodnie z obowiązującym obecnie art. 301 k.p.k. podejrzany może zażądać, aby został przesłuchany z udziałem ustanowionego obrońcy. Trzeba jednocześnie pamiętać, że zgodnie z aktualnym brzmieniem przepisu niestawiennictwo obrońcy nie tamuje przesłuchania.

Jeżeli podejrzany został wcześniej zatrzymany, zastosowanie ma również art. 245 k.p.k., przewidujący możliwość żądania niezwłocznego kontaktu z adwokatem albo radcą prawnym oraz bezpośredniej rozmowy.

W praktyce im wcześniej obrońca dowie się o planowanym przesłuchaniu, tym większa szansa na realny udział w czynności. Jeżeli klient otrzymał wezwanie kilka dni wcześniej, nie warto czekać z kontaktem z kancelarią do momentu, gdy siedzi już przed pokojem przesłuchań.

Co może zrobić adwokat podczas przesłuchania?

Rola obrońcy nie ogranicza się do siedzenia obok podejrzanego. Obrońca może zadawać pytania, zwracać uwagę na sposób prowadzenia czynności, pomagać w ocenie, czy na konkretne pytanie odpowiadać, oraz kontrolować treść protokołu.

Kodeks wymaga, aby osobie przesłuchiwanej najpierw umożliwiono swobodną wypowiedź w granicach celu czynności. Dopiero później można zadawać pytania służące jej uzupełnieniu, wyjaśnieniu lub kontroli. Niedopuszczalne są pytania sugerujące treść odpowiedzi. Zabronione jest również wpływanie na wypowiedź za pomocą przymusu lub groźby bezprawnej. Wyjaśnienia uzyskane w warunkach wyłączających swobodę wypowiedzi albo z naruszeniem tych zakazów nie mogą stanowić dowodu.

Czy można odmówić wyjaśnień na pierwszym przesłuchaniu, a później je złożyć?

Tak. Odmowa podczas pierwszego przesłuchania nie zamyka możliwości złożenia wyjaśnień później. Podejrzany może zdecydować się na przedstawienie stanowiska po konsultacji z obrońcą, po uzyskaniu szerszej wiedzy o sprawie albo w późniejszym stadium postępowania. Ta możliwość ma duże znaczenie w sprawach, w których na początku trudno odpowiedzialnie odtworzyć wszystkie istotne okoliczności.

W późniejszych wyjaśnieniach dobrze jednak umieć wyjaśnić, dlaczego określone informacje są przedstawiane dopiero teraz. Inaczej wygląda sytuacja, gdy podejrzany od początku korzystał z prawa do milczenia, a inaczej, gdy przedstawił bardzo szczegółową wersję, którą następnie zasadniczo zmienił.

Czy można odpowiadać tylko na pytania obrońcy?

Podejrzany ma prawo odmówić odpowiedzi na poszczególne pytania. W konkretnych sprawach zdarza się więc, że składa swobodną wypowiedź, odpowiada na pytania obrońcy, a w stosunku do określonych pytań prowadzącego korzysta z prawa do odmowy odpowiedzi.

Nie ma jednak sensu tworzyć z tego automatycznej zasady stosowanej w każdej sprawie. Zakres wyjaśnień powinien odpowiadać konkretnej sytuacji i przyjętemu sposobowi obrony.

Wyjaśnienia można również złożyć na piśmie

Kodeks przewiduje jeszcze jedno, mniej znane uprawnienie. W postępowaniu przygotowawczym podejrzany albo jego obrońca może zażądać umożliwienia złożenia wyjaśnień na piśmie w toku przesłuchania. Przesłuchujący może odmówić zgody z ważnych powodów. Podpisane i opatrzone datą pisemne wyjaśnienia stanowią następnie załącznik do protokołu.

Nie jest to rozwiązanie potrzebne w każdej sprawie, jednak przy rozbudowanej chronologii, wielu kwotach, datach czy dokumentach może mieć praktyczne znaczenie.

Rozmowa poza protokołem nadal wymaga ostrożności

Podejrzany czasami zakłada, że skoro funkcjonariusz odłożył protokół albo rozmowa odbywa się przed formalnym rozpoczęciem przesłuchania, można swobodnie opowiedzieć o sprawie.

Kodeks stanowi, że dowodu z wyjaśnień oskarżonego nie wolno zastępować treścią notatek czy zapisków urzędowych. Nie oznacza to jednak, że informacje przekazane podczas nieformalnej rozmowy nie będą miały żadnego praktycznego znaczenia. Mogą zwrócić uwagę prowadzących na określoną osobę, dokument, telefon, miejsce czy inny potencjalny dowód i wpłynąć na kierunek dalszych czynności.

Jeżeli podejrzany zdecydował, że przed rozmową o sprawie chce skonsultować się z obrońcą, rozsądnie jest zachować tę decyzję również podczas mniej formalnych rozmów.

Prawo do milczenia nie oznacza prawa do odmowy każdej czynności

To również trzeba wyjaśnić, ponieważ pojęcia te bywają mieszane. Podejrzany może odmówić składania wyjaśnień, natomiast art. 74 k.p.k. przewiduje określone czynności, którym musi się poddać. Chodzi między innymi o oględziny zewnętrzne ciała, fotografowanie, pobranie odcisków czy – przy spełnieniu ustawowych warunków – określone badania i pobranie materiału biologicznego.

Dlatego oświadczenie:

„Odmawiam składania wyjaśnień”

dotyczy wypowiedzi podejrzanego, a nie automatycznie wszystkich pozostałych czynności, które organ może zgodnie z prawem przeprowadzić.

Protokół przesłuchania koniecznie należy przeczytać przed jego podpisaniem

To jedna z najbardziej praktycznych zasad całego niniejszego artykułu. Przesłuchanie może trwać godzinę albo kilka godzin. Protokół nie zawsze stanowi dosłowne odwzorowanie każdego wypowiedzianego zdania. Przed podpisaniem warto spokojnie przeczytać całość i sprawdzić, czy zapis oddaje rzeczywisty sens wypowiedzi.

Szczególną uwagę zwróciłbym na:

• daty i godziny,

• kwoty,

• nazwiska i role poszczególnych osób,

• kolejność wydarzeń,

• sformułowania dotyczące zamiaru lub wiedzy podejrzanego,

• odpowiedzi, które po skróceniu mogły uzyskać inny sens,

• pytania, na które podejrzany odmówił odpowiedzi.

Jeżeli zapis jest nieprecyzyjny, należy zgłosić poprawkę lub uzupełnienie przed podpisaniem dokumentu.

Nie podpisywałbym protokołu w przekonaniu, że „przecież wiadomo, co miałem na myśli”. Kilka miesięcy później osoba czytająca akta zna przede wszystkim treść utrwalonego dokumentu, a nie atmosferę czy kontekst rozmowy, w której powstał.

Najczęstszy błąd: chęć natychmiastowego wyjaśnienia całej sprawy

W praktyce karnej często spotykam osoby, które na pierwszą czynność przychodzą z nastawieniem:

„Powiem wszystko od początku do końca i wtedy zrozumieją, że niczego nie zrobiłem.”

Zdarzają się sprawy, w których taki sposób postępowania jest uzasadniony. Wcześniej trzeba jednak wiedzieć, jaki dokładnie zarzut postawiono, jakie są podstawowe okoliczności sprawy i czy znamy materiał, do którego odnosimy własną wersję.

Szczególnej ostrożności wymagają sprawy wielowątkowe, prowadzone przeciwko kilku osobom oraz dotyczące zdarzeń odległych w czasie. W takich sprawach jedna nieprzemyślana odpowiedź może stworzyć później problem, którego dałoby się uniknąć, gdyby przed przesłuchaniem uporządkowano dokumenty i chronologię.

Drugim błędem jest zgadywanie

Jeżeli podejrzany nie pamięta daty, godziny, kwoty albo szczegółu rozmowy, dużo bezpieczniej jest powiedzieć zgodnie z prawdą, że tego nie pamięta, niż próbować podać odpowiedź „mniej więcej”.

Pamięć można później skonfrontować z dokumentami.

Jeżeli natomiast do protokołu trafi konkretna data albo kwota, a późniejsze dowody pokażą coś innego, powstanie rozbieżność wymagająca wyjaśnienia.

Trzecim błędem jest mówienie za inne osoby

W sprawach obejmujących kilku podejrzanych pojawia się czasami pokusa wyjaśniania, co „na pewno wiedział”, „musiał rozumieć” albo „chciał zrobić” drugi uczestnik zdarzenia.

Znacznie większą wartość ma precyzyjne opisanie własnych obserwacji: co dana osoba powiedziała, co zrobiła, jaki dokument przekazała, kiedy się pojawiła.

Podejrzany powinien szczególnie ostrożnie odróżniać to, co rzeczywiście wie, od własnego przypuszczenia.

Czy przyznać się do winy podczas pierwszego przesłuchania?

Samo pytanie o przyznanie się pojawia się zazwyczaj bardzo wcześnie. Odpowiedź zależy od tego, jaki zarzut został przedstawiony i jakie stanowisko podejrzany rzeczywiście zajmuje.

Przyznanie się nie powinno wynikać z chęci „żeby szybciej mieć to za sobą”, podobnie jak zaprzeczenie wszystkiemu nie powinno być automatyczną reakcją obronną.

W niektórych sprawach przyznanie się, wyjaśnienie okoliczności zdarzenia, naprawienie szkody czy określona postawa podejrzanego mogą mieć istotne znaczenie dla dalszego sposobu zakończenia postępowania. W innych podstawowym problemem jest samo ustalenie, czy zachowanie w ogóle wypełnia znamiona zarzucanego przestępstwa.

Dlatego także tę decyzję warto poprzedzić analizą konkretnej sytuacji.

Co zrobić przed pierwszym przesłuchaniem?

Jeżeli termin jest znany wcześniej, przygotowanie zaczynam od ustalenia, czego dotyczy sprawa i jakie dokumenty posiada klient. Następnie odtwarzamy chronologię najważniejszych zdarzeń, ustalamy osoby mogące posiadać istotne informacje i oceniamy, czy na tym etapie korzystniejsze jest złożenie wyjaśnień, ich ograniczenie czy skorzystanie z prawa do odmowy.

Nie chodzi o uczenie klienta gotowej historii. Dobre przygotowanie polega na uporządkowaniu faktów i świadomości konsekwencji własnych decyzji.

Podejrzany powinien przede wszystkim wiedzieć:

jaki zarzut mu postawiono, które fakty rzeczywiście pamięta, jakie dokumenty mogą potwierdzać jego stanowisko i czy posiada wystarczające informacje, żeby już teraz składać szczegółowe wyjaśnienia.

Najczęściej zadawane pytania

Czy podejrzany musi składać wyjaśnienia?

Nie. Może odmówić składania wyjaśnień w całości albo odmówić odpowiedzi na poszczególne pytania bez podawania przyczyny. Wynika to z art. 175 § 1 k.p.k.

Czy mogę najpierw odmówić wyjaśnień, a później je złożyć?

Tak. Odmowa podczas pierwszego przesłuchania nie odbiera prawa do złożenia wyjaśnień później. Warto pamiętać, że jeśli wyjaśnienia zostały wcześniej złożone, pozostają w aktach i mogą zostać później odczytane.

Czy adwokat może być obecny podczas przesłuchania?

Tak. Podejrzany może żądać udziału ustanowionego obrońcy. Według aktualnego art. 301 k.p.k. niestawiennictwo obrońcy nie tamuje jednak przesłuchania.

Czy można odpowiadać tylko na niektóre pytania?

Tak. Podejrzany może odmówić odpowiedzi na poszczególne pytania i nie musi podawać powodu odmowy.

Czy odmowa składania wyjaśnień oznacza przyznanie się?

Nie. Jest to ustawowe uprawnienie podejrzanego związane z prawem do obrony.

Czy wcześniejsze wyjaśnienia można później zmienić?

Można złożyć kolejne, odmienne albo uzupełniające wyjaśnienia. Poprzedni protokół pozostaje jednak w aktach i w odpowiednich warunkach może zostać odczytany na rozprawie, a podejrzany może być pytany o przyczynę rozbieżności.

Czy podejrzany może otrzymać pisemne uzasadnienie zarzutów?

W śledztwie podejrzany może żądać sporządzenia uzasadnienia postanowienia o przedstawieniu zarzutów na piśmie. Powinno ono w szczególności wskazywać fakty i dowody stanowiące podstawę zarzutów. Uzasadnienie doręcza się w terminie 14 dni.

Czy można złożyć wyjaśnienia na piśmie?

W postępowaniu przygotowawczym można zażądać umożliwienia złożenia wyjaśnień na piśmie w toku przesłuchania. Przesłuchujący może z ważnych powodów odmówić zgody.

Decyzja o wyjaśnieniach powinna wynikać z konkretnej sprawy

Pierwsze przesłuchanie jest momentem, w którym podejrzany często wie o sprawie najmniej, a jednocześnie podejmuje jedne z pierwszych istotnych decyzji dotyczących swojej obrony. Dlatego nie przyjmowałbym automatycznie ani zasady całkowitego milczenia, ani przekonania, że każdą sprawę najlepiej od razu szczegółowo wyjaśnić.

Najpierw warto ustalić treść zarzutu, uporządkować znane fakty, ocenić posiadane dokumenty i zastanowić się, jakich informacji o materiale sprawy jeszcze nie znamy. Dopiero na tej podstawie można odpowiedzialnie zdecydować, czy wyjaśnienia składać od razu, czy pozostawić je na późniejszy etap.

W sprawach karnych pierwsza wypowiedź podejrzanego może być później analizowana wielokrotnie. Warto więc, aby była wynikiem świadomej decyzji, a nie stresu, pośpiechu czy przekonania, że wszystko będzie można później bez konsekwencji poprawić.

Pomoc adwokata przed pierwszym przesłuchaniem

Do mojej kancelarii zgłaszają się zarówno osoby zatrzymane i oczekujące na przesłuchanie, jak również osoby, które otrzymały wezwanie na Policję lub do prokuratury i wiedzą, że może dojść do przedstawienia im zarzutów. W takich sytuacjach możliwe jest wcześniejsze przeanalizowanie okoliczności sprawy, przygotowanie do przesłuchania oraz udział obrońcy w czynności.

Kancelaria Adwokacka Damian Dobosz prowadzi sprawy karne na etapie postępowania przygotowawczego i sądowego, w tym sprawy związane z zatrzymaniem, przedstawieniem zarzutów, przesłuchaniem podejrzanego oraz stosowaniem środków zapobiegawczych.

Artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje indywidualnej analizy konkretnej sprawy. Stan prawny: 1 października 2026 r.